(Tham luận của đồng chí Lê Đạo, Giám đốc Sở Tư pháp Quảng Nam đọc tại Hội nghị tổng kết công tác trợ giúp pháp lý năm 2011 do Bộ Tư pháp tổ chức)                              

Nói đến Trợ giúp pháp lý (TGPL) là nói đến hoạt động cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho đối tượng theo quy định của pháp luật để họ tự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, đồng thời hoạt động TGPL còn tham gia tuyên truyền, hướng dẫn để mọi người dân hiểu và chấp hành pháp luật, góp phần nâng cao nhận thức, ý thức chấp hành pháp luật, hạn chế các tranh chấp, khiếu nại có thể xảy ra. Như vậy, nội dung của TGPL có hai vấn đề lớn là cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí và góp phần tuyên truyền pháp luật. Trong những năm qua Quảng Nam đã làm tốt công tác này, đối tượng TGPL được hưởng lợi từ hoạt động TGPL mang lại, được ngành Tư pháp đánh giá cao. Trong phạm vi bài này tôi xin nêu những thành tựu đã đạt được của công tác TGPL ở Quảng Nam trong 5 năm qua, những bài học kinh nghiệm cũng như những tồn tại cần khắc phục trong thời gian tới để đưa công tác TGPL hoạt động có hiệu quả hơn, thiết thực hơn, giúp được cho người nghèo và đối tượng chính sách được tốt hơn.

Đ/c Lê Đạo - Giám đốc Sở Tư pháp 

          Những kết quả đã đạt được

          Quảng Nam là một tỉnh nghèo, diện tích tự nhiên rộng hơn 10.000km2, dân số gần 1,5 triệu người, có 14 dân tộc anh em cùng sinh sống trên địa bàn. Toàn tỉnh có 18 đơn vị hành chính cấp huyện và 244 đơn vị hành chính cấp xã. Là một tỉnh mà dân cư chủ yếu sống bằng nghề nông, thu nhập thấp, đời sống nhân dân còn gặp nhiều khó khăn, trình độ dân trí còn hạn chế, bên cạnh đó, do chiến tranh để lại hậu quả còn nặng nề, toàn tỉnh có hơn 64 ngàn liệt sỹ, gần 7500 Bà mẹ Việt Nam anh hùng và nhiều đối tượng chính sách khác nên đối tượng TGPL chiếm tỉ lệ gần 45% dân số toàn tỉnh. Tuy nhiên, nhờ sự quan tâm của Đảng bộ, chính quyền, sự phối kết hợp của các ban, ngành, đoàn thể, nên hoạt động TGPL trên địa bàn từng bước được tăng cường, đáp ứng được nhu cầu TGPL của đối tượng, kịp thời giúp cho đối tượng bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Đến nay có thể khẳng định rằng, từ khi có Luật TGPL ra đời, công tác TGPL của tỉnh đã có sự phát triển nhanh cả về số lượng, chất lượng và phạm vi hoạt động, góp phần nâng cao vị thế của ngành Tư pháp tại địa phương.

          Trên cơ sở Luật TGPL và các văn bản hướng dẫn thi hành, ngành Tư pháp đã chủ động tham mưu tích cực cho UBND tỉnh củng cố về tổ chức, biên chế và cơ sở vật chất để Trung tâm và các Chi nhánh TGPL đủ điều kiện hoạt động. Đến nay, Trung tâm đã có 38 biên chế với 02 Phòng chuyên môn và 07 Chi nhánh tại các huyện. Từ sự lớn mạnh về số lượng, chất lượng viên chức cũng được quan tâm, đến nay Trung tâm có 01 Trợ giúp viên pháp lý đang học cao học, 15 viên chức khác của Trung tâm TGPL đã tốt nghiệp khóa đào tạo nghề luật sư, trong đó có 05 người đã hoàn thành chương trình bồi dưỡng nghiệp vụ TGPL và đã được UBND tỉnh đã bổ nhiệm Trợ giúp viên pháp lý. Quảng Nam đang tiếp tục phấn đấu đến cuối năm 2012 có trên 12 Trợ giúp viên pháp lý để thực hiện đầy đủ 4 hình thức TGPL tại Trung tâm và các Chi nhánh. Mặt khác, huy động lực lượng làm công tác TGPL tăng cường công tác phổ biến giáo dục pháp luật, góp phần giúp cơ sở vận động nhân dân thực hiện các chính sách phát triển kinh tế- xã hội, đặc biệt chú trọng tham gia hướng dẫn, giải thích nhân dân trong việc thực hiện chủ trương bồi thường, giải phóng mặt bằng, tái định cư để thực hiện các dự án trên địa bàn, chính sách người có công với cánh mạng, chính sách xóa đói giảm nghèo…

          Trong những năm qua công tác mở rộng mạng lưới cộng tác viên TGPL cũng được chú trọng từ tỉnh đến cấp xã. Đến nay toàn tỉnh đã có gần 300 cộng tác viên, trong đó công tác viên cấp tỉnh có 42 người với 09 luật sư tham gia, cộng tác viên cấp huyện 111 người và 105 cộng tác viên còn lại là cán bộ đang công tác tại các xã, phường, thị trấn. Đặc biệt, Trung tâm TGPL còn chú trọng phát triển đội ngũ cộng tác viên ở các xã thuộc 02 Chương trình mục tiêu Quốc gia. Công tác phối hợp TGPL trong hoạt động tố tụng luôn được chú trọng, Sở Tư pháp thường xuyên tham mưu cho Hội đồng phối hợp công tác phổ biến pháp luật tỉnh tổ chức triển khai quán triệt nội dung cơ bản Luật TGPL, Thông tư 10 và Qui chế phối hợp trong hoạt động tố tụng cho người thực hiện TGPL, người tiến hành tố tụng và các chức danh tư pháp khác. Chủ tịch UBND tỉnh đã ban hành quyết định thành lập Hội đồng phối hợp liên ngành trong hoạt động tố tụng, Tổ giúp việc và Qui chế hoạt động của Hội đồng. Hội đồng đã duy trì họp hàng quý để chỉ đạo giải quyết những vướng mắc và thực hiện việc kiểm tra để đưa công tác phối hợp dần đi vào nề nếp, tạo điều kiện thuận lợi để luật sư là cộng tác viên và Trợ giúp viên pháp lý hoạt động có hiệu quả.

          Sau gần 15 năm được thành lập và 05 năm triển khai thi hành Luật TGPL, từ một công việc mới mẽ ít người biết đến thì đến nay hoạt động TGPL ở tỉnh Quảng Nam đã đi vào cuộc sống với sự quan tâm của đại đa số người nghèo và đối tượng chính sách. Từ ngày Luật TGPL có hiệu lực, 01/01/2007 đến 30/6/2011, Trung tâm TGPL nhà nước tỉnh Quảng Nam đã tổ chức TGPL lưu động 121 đợt tại 210 xã, phường của 18 huyện, thành phố, với 9186 vụ việc. Trong đó, tư vấn 8145 vụ việc, cử luật sư công tác viên và Trợ giúp viên bào chữa 258 vụ việc, bảo vệ 234 vụ việc… đặc biệt chú trọng công tác TGPL trong Chương trình 135 giai đoạn II và Chương trình giảm nghèo nhằm giúp cho đồng bào dân tộc thiểu số nâng cao nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật. Nhìn chung các vụ việc tư vấn, tham gia tố tụng, đại diện ngoài tố tụng,  các đối tượng được TGPL tìm đến để yêu cầu trợ giúp ngày càng nhiều và chất lượng của việc cung cấp dịch vụ pháp lý ngày càng tạo được sự hài lòng của đối tượng, vị thế của Trợ giúp viên ngày càng được khẳng định, hạn chế dần sự phụ thuộc vào cộng tác viên là luật sư như của những năm trước đây. Trong năm 2010, 2011, Trợ giúp viên pháp lý của Trung tâm đã tham gia tố tụng bào chữa, bảo vệ cho đối tượng được 50% tổng số vụ việc thụ lý, hầu hết đều đạt yêu cầu đề ra, đáp ứng được yêu cầu của đối tượng, được các cơ quan tiến hành tố tụng ủng hộ. Có thể nói đây là một bước phát triển mạnh mẽ, chúng ta rất vui mừng về những thành tựu đã đạt được trong những năm qua nhưng cũng hết sức lo lắng là làm thế nào để đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu TGPL của đối tượng, trong khi đó công tác TGPL của tỉnh nói riêng cũng như của toàn quốc nói chung đang đứng trước nhiều khó khăn, thách thức, kinh phí từ các chương trình mục tiêu đến nay bị gián đoạn, dự án thưa dần, các chế độ chính sách đãi ngộ cho đội ngũ làm công tác TGPL còn hạn chế, chưa có sức thu hút để đội ngũ này yên tâm với nghề…

          Sau 5 năm triển khai thi hành luật TGPL và các văn bản hướng dẫn thi hành, công tác TGPL trên địa bàn tỉnh đã đạt được kết quả quan trọng: tổ chức bộ máy của Trung tâm và các Chi nhánh được kiện toàn, cơ sở vật chất cơ bản đã đáp ứng  được nhu cầu như đã được bố trí trụ sở làm việc, trang bị ô tô…Qua hoạt động thực tiễn TGPL đã khẳng định được vị trí, vai trò của công tác này trong việc tư vấn, tham gia tố tụng, giúp cho đối tượng được TGPL bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp của mình, góp phần lập lại trật tự kỷ cương pháp luật, nâng cao nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật của nhân dân. Hoạt động của TGPL đã góp phần đưa chủ trương xóa đói giảm nghèo, đền ơn đáp nghĩa, đảm bảo công bằng xã hội, góp phần cùng các cơ quan tiến hành tố tụng giải quyết vụ việc được khách quan, chính xác,  kịp thời, góp phần tạo được sự ổn định chính trị, trật tự xã hội ở địa phương cơ sở.

          Những bài học kinh nghiệm:

          Với những thành tích đã đạt được như đã nêu ở trên, có thể rút ra được một số bài học về sự thành công bước đầu trong hoạt động TGPL của tỉnh, đó là:

          - Chú trọng công tác phổ biến pháp luật, trước hết là Luật TGPL và các văn bản hướng thi hành đến tận người dân thông qua nhiều kênh, nhiều hình thức sinh động như TGPL lưu động, sinh hoạt Câu lạc bộ, nói chuyện chuyên đề, phối hợp tuyên truyền qua việc xét xử lưu động, hòa giải, ... để công tác TGPL thực sự là chỗ dựa vững chắc của người nghèo và đối tượng yếu thế trong xã hội.

          - Nơi nào có sự quan tâm của cấp ủy, chính quyền địa phương cũng như sự phối hợp tốt của các ban, ngành, đoàn thể, sự năng động trong việc đề xuất, tham mưu, thực hiện của tổ chức thực hiện TGPL, thì ở đó công tác TGPL mang lại hiệu quả thiết thực.

          - Sở Tư pháp là cơ quan giúp cho UBND tỉnh trong việc quản lý nhà nước về TGPL, cần thể hiện vai trò của người trong cuộc đề xuất UBND tỉnh giải quyết, tháo gỡ những khó khăn về cơ sở vật chất, biên chế, con người… cho Trung tâm và các Chi nhánh TGPL; thực hiện chức năng thường xuyên kiểm tra, chỉ đạo giải quyết những vấn đề phát sinh thuộc thẩm quyền, để hoạt động TGPL ngày càng đi vào chiều sâu, hoạt động có hiệu quả.

          Những kiến nghị…

          Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi, công tác TGPL cũng đang đứng trước những khó khăn, thách thức, cần được sự quan tâm thường xuyên của Đảng và Nhà nước mà trước hết là của toàn ngành Tư pháp để đưa công tác này tiếp tục phát triển; đề nghị trong thời gian tới cần quan tâm những vấn đề sau:

          - Đề xuất sửa đổi, bổ sung Luật TGPL và các văn bản hướng dẫn thi hành cho phù hợp với yêu cầu thực tiễn hiện nay, như đối tượng TGPL, việc đánh giá chất lượng vụ việc TGPL…; xem xét đề xuất điều chỉnh, bổ sung cơ chế hoạt động của Câu lạc bộ TGPL để hoạt động này hoạt động có hiệu  quả trong thực tế. Sớm xây dựng và hoàn thiện chức danh Luật sư nhà nước thay cho chức danh Trợ giúp viên như hiện nay, để đội ngũ này có điều kiện hoàn thành tốt chức trách của mình trong giai đoạn mới.

          - Sửa đổi cơ chế chính sách đãi ngộ đối với những người làm công tác TGPL được hưởng những quyền lợi như công chức các cơ quan pháp luật (Tòa án, VKS, Thi hành án… ), để thu hút lực lượng lao động trẻ, có năng lực, tâm huyết vào làm việc ở Trung tâm và các Chi nhánh. Ví dụ như: phụ cấp công vụ, phụ cấp thâm niên đến nay viên chức của Trung tâm chưa có, nhưng phải đóng thêm phụ cấp thất nghiệp. Cần nghiên cứu chuyển Trung tâm TGPL là đơn vị sự nghiệp thành đơn vị hành chính, để những người làm công tác TGPL là viên chức trở thành công chức, bởi vì thực chất công tác TGPL là hoạt động công vụ, hưởng lương 100% ngân sách, không có thu, phục vụ nhiệm vụ chính trị của địa phương…

          - Tăng cường bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ chuyên sâu cho đội ngũ làm công tác TGPL, nhất là Trợ giúp viên để đội ngũ này có đủ điều kiện hoạt động trong lĩnh vực tố tụng.

         - Chế độ thù lao cho Cộng tác viên là Luật sư tham gia tố tụng hiện nay 120.000đồng/ngày và Trợ giúp viên = 10% là 12.000đồng/ngày là quá thấp, chưa đủ bù đắp những chi phí tối thiểu đã bỏ ra, chưa có sự thu hút, động viên lực lượng này tham gia tích cực vào hoạt động TGPL, cần thiết phải có cơ chế tài chính phù hợp cho đội ngũ này trong thời gian tới và nghiên cứu bỏ bớt những thủ tục không cần thiết trong việc thanh toán tiền thù lao cho luật sư .

          - Tăng cường cơ sở vật chất và con người cho Trung tâm, các Chi nhánh đủ điều kiện hoạt động, như trụ sở làm việc cho các Chi nhánh TGPL, trang thiết bị…

          Đất nước ta đã và đang thực hiện thắng lợi công cuộc đổi mới, các hoạt động xã hội ngày càng dân chủ hóa mạnh mẽ, nhu cầu hiểu biết pháp luật ngày càng cao, việc bảo đảm thực hiện các quyền cơ bản của công dân cần phải được tăng cường. Bởi vậy, dù ra đời muộn hơn so với bề dày lịch sử của ngành Tư pháp, nhưng chúng ta cần phải tranh thủ thời cơ, vượt qua thử thách để đưa công tác TGPL ngày càng hoạt động hiệu quả hơn, thực chất hơn, xứng đáng là chỗ dựa vững chắc của những người yếu thế trong xã hội, người có công với cách mạng, làm cho công tác TGPL gần gũi hơn, thân thiết hơn với người dân, đồng thời khẳng định công tác TGPL là chủ trương đúng đắn của Đảng, Nhà nước và thể hiện tính chính trị, xã hội, pháp luật và nhân văn sâu sắc.

          Hy vọng rằng với kết quả đã đạt được về công tác TGPL ở Quảng Nam trong những năm qua sẽ là tiền đề để hoạt động TGPL có điều kiện hoàn thành tốt nhiệm vụ trong những năm tiếp theo./.