Ngày 12/7/2011, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao, Bộ Công an, Bộ Tư pháp và Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội đã ban hành Thông tư liên tịch số 01/2011/TTLT-VKSTC-TANDTC-BCA-BTP-BLĐTBXH về việc hướng dẫn thi hành một số quy định của Bộ luật tố tụng hình sự đối với người tham gia tố tụng hình sự là người chưa thành niên (sau đây gọi tắt là Thông tư 01). Thông tư 01 đã quy định cụ thể thủ tục tố tụng hình sự (TTHS) từ việc xác định tuổi, cử người giám sát, giám hộ đối với bị can, bị cáo, người làm chứng, người bị hại là người chưa thành niên, quyết định các biện pháp ngăn chặn, sự tham gia của người bảo vệ quyền lợi, lấy lời khai cho đến khi vụ án đưa ra xét xử đối với bị can, bị cáo hay người bị hại, người làm chứng là người chưa thành niên.

         1. Về xác định tuổi của người chưa thành niên là do cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện. Cách tính tuổi theo Thông tư 01 đảm bảo nguyên tắc pháp luật hình sự là có lợi cho người phạm tội là người chưa thành niên. Trường hợp đã áp dụng các biện pháp hợp pháp mà vẫn không xác định được chính xác ngày, tháng, năm sinh của bị can, bị cáo thì tuổi của họ được xác định như sau:

          - Nếu xác định được tháng sinh cụ thể nhưng không xác định được ngày thì trong tháng đó lấy ngày cuối cùng của tháng đó làm ngày sinh của bị can, bị cáo.

          - Nếu chỉ định được quý cụ thể của năm, nhưng không xác định được ngày tháng nào trong quý đó thì lấy ngày cuối cùng của quý đó làm ngày sinh của bị can, bị cáo;

          - Nếu chỉ xác định được cụ thể nửa đầu năm hay nửa cuối năm, nhưng không xác định được ngày tháng nào trong nửa đầu năm hoặc nửa cuối năm đó thì lấy ngày 30 tháng 6 hoặc ngày 31 tháng 12 tương ứng của năm đó làm ngày sinh của bị can, bị cáo;

          - Nếu chỉ xác định được năm sinh nhưng không xác định được ngày tháng sinh của bị can, bị cáo thì lấy ngày 31 tháng 12 của năm đó làm ngày sinh của bị can, bị cáo.

          - Trường hợp không xác định được năm sinh của bị can, bị cáo là người chưa thành niên thì phải tiến hành giám định để xác định tuổi của họ.

Việc xác định tuổi của người chưa thành niên là một thủ tục rất quan trọng, nó quyết định các thủ tục tố tụng tiếp theo.

         2. Việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn chỉ áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội, trong những trường hợp bị bắt quả tang; trường hợp bắt khẩn cấp thì ngay sau khi bắt, cơ quan tiến hành tố tụng phải xác định độ tuổi để quyết định xử lý. Phải cân nhắc áp dụng các biên pháp ngăn chặn như cấm đi khỏi nơi cư trú, bão lãnh hay đặt tiền, tài sản có giá trị để bảo đảm trước khi áp dụng các biện pháp ngăn chặn như bắt, tạm giữ, tạm giam. Việc áp dụng các biện pháp này phải phù hợp với tuổi của người chưa thành niên đó.

         3. Việc tham gia tố tụng của người bào chữa cho bị can, bị cáo là một thủ tục bắt buộc đối với vụ án có bị can, bị cáo là người chưa thành niên, trừ trường hợp bị can, bị cáo hoặc người đại diện hợp pháp của họ từ chối bào chữa. Người đại diện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo có thể lựa chọn người bào chữa theo quy định của pháp luật hoặc tự mình bào chữa cho người bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Nếu không chọn được người bào chữa thì các cơ quan tiến hành tố tụng phải yêu cầu Đoàn Luật sư phân công Văn phòng Luật sư cử người bào chữa hoặc đề nghị UBMTTQVN hoặc các tổ chức thành viên của Mặt trận cử người bào chữa cho thành viên của tổ chức mình nếu người đại diện hợp pháp đồng ý. Ngoài ra, các cơ quan tiến hành tố tụng có thể đề nghị Tổ chức trợ giúp pháp lý thực hiện trợ giúp pháp lý cho bị can, bị cáo là trẻ em không nơi nương tựa hoặc người chưa thành niên khác. Việc tham gia của người bảo vệ quyền lợi của người bị hại là người chưa thành niên cũng được quy định cụ thể tại Thông tư này để đảm bảo quyền lợi của người chưa thành niên khi tham gia tố tụng.

         4. Việc lấy lời khai phải dựa trên độ tuổi, tình trạng tâm lý, sức khỏe, khả năng nhận thức, mức độ trưởng thành phát triển của người chưa thành niên. Các điều kiện khác như địa điểm, thời gian lấy lời khai, người được phân công lấy lời khai, sự có mặt của người đại diện... phải đảm bảo các quy định tại Thông tư 01 này.

         5. Việc xét xử vụ án có liên quan đến người chưa thành niên:. Theo Thông tư 01, thành phần Hội đồng xét xử của vụ án có bị cáo, bị can là người chưa thành niên phải có Hội thẩm nhân dân đang hoặc đã là giáo viên hoặc cán bộ Đoàn Thanh niên. Điều này không bắt buộc nếu trong vụ án có người bị hại, người làm chứng là người chưa thành niên. Tuy nhiên, cũng khuyến khích sự tham gia của Hội thẩm nhân dân là giáo viên, cán bộ Đoàn Thanh niên tham gia vụ án để đảm bảo lợi ích tốt nhất cho người chưa thành niên. Trong một số trường hợp theo pháp luật quy định, Tòa án có thể quyết định xét xử kín để có thể tạo thuận lợi cho quá trình tái hòa nhập cộng đồng của người phạm tội là người chưa thành niên hoặc bảo vệ quyền riêng tư, danh dự, nhân phẩm…của trẻ em bị hại.

         Như vậy, ta có thể thấy, theo Thông tư 01, đối tượng là người chưa thành niên, trong suốt quá trình tố tụng luôn phải đòi hỏi có sự có mặt của gia đình hay người đại diện hợp pháp. Vì đây là đối tượng chưa phát triển đầy đủ về thể chất và tâm lý nên cần được quan tâm, bảo vệ.

                                                                                                            Tường Vy